MofersBewirk

Aanwiezendj veurnaamwaordBewirk

LemmaBewirk

dae /dɛ́:/

  1. (inkelvaad, nominatief, distaal) verwies nao 'n zaak of e veurwerp det grammatikaal mannelik is en zich neet drek inne ómgaeving, d'n tied of de gedachte bevindj
    Zuus toe daen tore dao-achter ouch?
  2. (inkelvaad, nominatief, distaal) verwies nao get det es bekindj vróngerstèldj wuuert
    Dae wage van Jan höbbe ze nao de sloop gebrach.
Aafbraeking
  • dae

GrammaerBewirk

't Gebroek vanne liaisonvorm is aafwèsselendj. Sómmige spraekers gebroeke "daen" mit sleiptoean in edere val wo liaison mitte dht-klinkerregel optruuedj; anger spraekers daotaengen haje vas aan e naamvalsóngersjied wobie "dae" mit sleiptoean de vorm inne nominatief es en "daen" mit stoeattoean de vorm innen akkuzatief-datief.

Naeve "dae" kwaam historisch nag 't waord "gene" veur. Dinkelik waerdje "dae" gebroek veur zake die boeten 't zich zeen en "gene" veur wiejer-eweggelaenge zake die waal nag in 't oug loge.

Veur naodrök te ligke kan m'n 't aanwiezendj veurnaamwaord kómbinere mit 'n ónbestump veurnaamwaord (döks versterk mit e biewaord): Daen eine miens dao, kins toe dem?

't Biebehuuerendj biewaord van "dae" is "dao" (ajerwèts: "daw").

De vörm mit thornversjuving zeen betrèkkelik zeldjzaam; meis blief de d- stumhöbbendj aangezeen 't aanwiezendj veurnaamwaord meis benaodrök is.

TaofelBewirk

distaal mannelik vrouwelik ónziejig mieëvaad
radikaal liaison radikaal liaison radikaal liaison radikaal liaison
nominatief sjrif dae (daen) die det die
IPA /dɛ́:/ (/dɛ́:n/) /dì:/ /dæt/ /dæd/ /dì:/
akkuzatief
datief
sjrif daen die det die
IPA /dɛ̀:n/ /dì:/ /dæt/ /dæd/ /dì:/
spatiaal sjrif gene genen geen gee geen geen
IPA /ʝé:ne/ /ʝé:nen/ /ʝè:n/ /ʝé:/ /ʝé:n/ /ʝè:n/
distaal
mit thornversjuving
mannelik vrouwelik ónziejig mieëvaad
radikaal liaison radikaal liaison radikaal liaison radikaal liaison
nominatief sjrif tae (taen) tie tet tie
IPA /tɛ́:/ (/tɛ́:n/) /tì:/ /tæt/ /tæd/ /tì:/
akkuzatief
datief
sjrif taen tie tet tie
IPA /tɛ̀:n/ /tì:/ /tæt/ /tæd/ /tì:/
proximaal mannelik vrouwelik ónziejig mieëvaad
radikaal liaison radikaal liaison radikaal liaison radikaal liaison
nominatief sjrif deze dezen dees dit dees
IPA /dé:ze/ /dé:zen/ /dè:s/ /dè:z/ /dɪt/ /dɪd/ /dè:s/ /dè:z/
genitief sjrif deze dezen dezer deze dezen dezer
IPA /dé:ze/ /dé:zen/ /dé:zer/ /dé:ze/ /dé:zen/ /dé:zer/
proximaal
mit thornversjuving
mannelik vrouwelik ónziejig mieëvaad
radikaal liaison radikaal liaison radikaal liaison radikaal liaison
nominatief sjrif teze tezen tees tit tees
IPA /té:ze/ /té:zen/ /tè:s/ /tè:z/ /tɪt/ /tɪd/ /tè:s/ /tè:z/
genitief sjrif teze tezen tezer teze tezen tezer
IPA /té:ze/ /té:zen/ /té:zer/ /té:ze/ /té:zen/ /té:zer/

In anger spraokeBewirk

[1]

Betrèkkelik veurnaamwaordBewirk

LemmaBewirk

dae /dɛ́:/

  1. (inkelvaad, nominatief, distaal) verwies nao 'n óngerwerp, e veurwerp of 'n veurzitselveurwirp det nanneet gans bekindj is en fungeert es 'n aankóndiging vanne te kómme bepaoling
    Is det dae miens dao dae dich bestaolen haet?
Aafbraeking
  • dae
Raod

De liaisonvorm wirk hie op 'n saortgelieke meneer es bie 't aanwiezendj veurnaamwaord. De vrouwelike en mieëveljige vorm is "die"; de ónziejige vorm is "det".

Es betrèkkelik veurnaamwaord wuuert "dae" op vandaag bepirkdjer gebroek. Döks wuuert 't allewiel vervange door "waat", mit naam wen 't betrèkkelik veurnaamwaord neet 't óngerwerp vanne biezats is:

  • es óngerwerp: Dae paol dae dao steit guuef aan wie groeat de wei is. of (minder algemein) Dae paol waat dao steit guuef aan wie groeat de wei is.
  • es veurwerp: Dae paol waas toe dao inne gróndj huits is sjeif. of (ajerwèts) Dae paol dae(n)s toe dao inne gróndj huits is sjeif.

Es verwiezing nao ónverneumdje plaatsen en tied wuuert "dae" noeatj gebroek; daoveur gebroek me "dao"/"wo" (bie plaatse) en "det"/"wen"/"wie"/"worop".

Mirk op det 't betrèkkelik veurnaamwaord dökker veurkump mit e bestump lidwaord van saortgeliek vorm: Die vrouw die dao löp haet mich neet gezeen.

VerveugingBewirk

voogwaord persoean
vrie sjrif dae
IPA /dɛ́:/
2 iv. sjrif daes te
se
IPA /dɛ́:s/ /(t)e/
2 mv. sjrif daetj g'r
IPA /dɛ́(:)c/ /çe̽r/


LidwaordBewirk

LemmaBewirk

dae /dɛ́: ~ dɛ̽/

  1. geit veuraaf aan e zelfstenjig naamwaord veur aan te gaeve det:
    1. de verweze zaak al verneump is
      Dae pries höbbe ze sjoean biegehaoldj toe!
      Koos geit aldaags mit Flupke wanjele. Det is de leefsten hóndj dae besteit.
    2. nag later inne zats wuuert oetgelag of
      Dae stoep veur dien hoes mót 'ns gekaerd waere.
    3. vróngerstèldj bekindj is
      't Kestieël is 'n huuegdjepuntj in Mofert.
  2. geit veuraaf aan e zelfstenjig naamwaord en wuuert oetgebrèdj mit 'nen óngergesjikdje biezats veur aan te gaeve det 't zelfstenjig naamwaord in dae biezats oetgelag wuuert
    Dae geis waas toe gezeen mèns te höbbe besteit gaar neet!
  3. geit veuraaf aan 'n zaak of veurwerp wovan mer einen is (oppe zelvendjen tied)
    De keuning is neet biezunjer geleef in 't dörp.
    Die zón brandj somers hieël werm.
  4. wuuert gebroek veur 'ne superlatief of e rangtèlwaord det huuert bie e zelfstenjig naamwaord veur 't zatsdeil in te boewe
    Alfons is de bèste man waat betröf witgood.
    Doe bös d'n ieëste miens in Mofert dae det oeatj gezag haet, wörkelik waor.
  5. wuuert gebroek veur e bieveugelik naamwaord of e rangtèlwaord veur 't te substantivere (veur zelfstenjig gebroek)
    Ich waas d'n aadste in mien klas.
    Geer zeentj de twieëdje die aangekómmen is.
    Wils toe dae nujen of daen ajen höbbe?
  6. wuuert gebroek veur e zeker veurbeeldj van e zelfstenjig naamwaord det gemeinelik 't bekindjste of meis-veurkómmendje is
    In 't ganse landj dinke ze dao anges d'reuver es tich.
    Wach mer effekes toetten aovendj; dan zeen v'r waal wiejer.
  7. gebroek veur e liefdeil van emes dae al verneump is
    Die höbbe Bart vol oppe kop willen houwe, mer hae wós nag weg te kómme dao.
    Mich pits get oppen erm.
  8. (ajerwèts) wuuert gebroek veur veurnamen in neutraal spraokgebroek
    Dae Frits is allang doead.
  9. wuuert gebroek veur e zelfstenjig naamwaord veur aan te gaeve det 't óm 'n ganse kattegorie geit (meis wuuert hie e mieëvaad gebroek)
    De paw is e sierlik bieës. > Pawwe zeen sierlike bieëster.
Aafbraeking
  • dae
Variaasje
  • (onbenaodrök) de
  • (onbenaodrök, mit liaison) d'n
  • d'r, †t'r
Raod

Wie alle beklemtoeandje lidwäörd nump 't gebroek aaf en wuuert t'r ummer mieë vervange doren ónbeklemtoeandje vorm "de" (liaison: d'n). Dit kump aevel neet veur in kónstruksjes mit e betrèkkelik veurnaamwaord: !De miens dae dao löp ... is verkieërd en mót zeen Dae miens dae dao löp ....

Opvolgendj aan e veurzitsel wuuert 't bepaoldj lidwaord meis samegetroch: in + dae = inne, wie Zie zote mit veer man gezellig inne keuke te kwebbele.

De liaisonvorm wirk hie op 'n saortgelieke meneer es bie 't aanwiezendj veurnaamwaord.

't Lidwaord veur name, wie dae Jan en die Toos, kump ummer minder veur en kan es ajerwèts gezeen waere.

Mirk op det 't beklemtoeandj bestump lidwaord döks veurkump mit e betrèkkelik veurnaamwaord van saortgeliek vorm: Die beuk die dao ligke zeen neet van mich.

Aafleijinge
Verwantje wäörd

VerbugingBewirk

mannelik vrouwelik ónziejig mieëvaad
radikaal liaison radikaal liaison radikaal liaison radikaal liaison
ónbenaodrök sjrif de d'n de 't de
d'r
IPA /də/ /dən/ /də/ /d/ /ət/ /əd/ /də/ /d/
/dər/
gróndjvorm sjrif dae (daen) die det die
IPA /dɛ́:/ (/dɛ́:n/) /dì:/ /dæt/ /dæd/ /dì:/
akkuzatief
datief
sjrif daen die det die
IPA /dɛ̀:n/ /dì:/ /dæt/ /dæd/ /dì:/
nao veurzitsel sjrif g'ne g'nen g'n ge g'n ge
g'n
IPA /ɣənə/ /ɣənən/ /ɣən/ /ɣə/ /ɣən/ /ɣ(ə)/
/ɣən/
mit thornversjuving mannelik vrouwelik ónziejig mieëvaad
radikaal liaison radikaal liaison radikaal liaison radikaal liaison
ónbenaodrök sjrif te t'n te 't te
t'r
IPA /tə/ /tən/ /tə/ /t/ /ət/ /əd/ /tə/ /t/
/tər/
gróndjvorm sjrif tae (taen) tie tet tie
IPA /tɛ́:/ (/tɛ́:n/) /tì:/ /tæt/ /tæd/ /tì:/
akkuzatief
datief
sjrif taen tie tet tie
IPA /tɛ̀:n/ /tì:/ /tæt/ /tæd/ /tì:/

In anger spraokeBewirk

[1]

Persuuenlik veurnaamwaordBewirk

LemmaBewirk

dae /dɛ́: ~ dɛ̀:/

  1. (synoniem) anger waord veur hae
Raod

"dae" is 'nen algemeine vorm veur "hae". Dao is gènne liaisonvorm.

't Waord wuuert normaal sleiptuuenig oetgespraoke, meh de vorm mit stoeattoean kump veur in opsomminge, wie dae~ en dae~ en dae\: Det is meh baeter det dem zie moder doead is, went det is allewiel mèlk 'nt gaon haole bie dae en dae dae.

Aafbraeking
  • dae
Verwantje wäörd

TaofelBewirk

inkelvaad mieëvaad
1e pers. 2e pers. ↑2e pers. 3e pers. m. 3e pers. v. 3e pers. ó. 1e pers. 2e pers. 3e pers.
nom. sjrif ich
iche
doe geer hae
dae
het
det
die
zie
det veer geer zie
die
IPA /ɪç/
/ɪçe/
/dú:/ /ʝé:r/ /hɛ́:/
/dɛ́:/
/hæt/
/dæt/
/dì:/
/zí:/
/dæt/ /vé:r/ /ʝé:r/ /zí:/
/dì:/
acc. sjrif mich dich
tich
uch dem
'm
ós uch häör
IPA /mɪç/ /dɪç/
/tɪç/
/øç/ /dæ̀m/
/ə̽m/
/ʊs/ /øç/ /hœ́:r/
loc. sjrif mienentj dienentj eurentj zienentj ozentj eurentj häörentj
IPA /mí:neɲ̊c/ /dí:neɲ̊c/ /ø̀:reɲ̊c/ /zí:neɲ̊c/ /ó:zəɲ̊c/ /ø̀:reɲ̊c/ /hœ́:reɲ̊c/
dat. sjrif meer
m'r
deer
teer
d'r
t'r
uch dem
hem
'm
ós uch häör
IPA /mé:r/
/mə̽r/
/dé:r/
/té:r/
/də̽r/
/tə̽r/
/øç/ /dæ̀m/
/hæ̀m/
/ə̽m/
/ʊs/ /øç/ /hœ́:r/
nom. enc. sjrif 'ch toe
te
se
de
g'r d'r
t'r
't v'r g'r ze
IPA /ə̽x/ /tú:/
/tə/
/sə/
/də̽/
/ɣə̽r/ /də̽r/
/tə̽r/
/ə̽t/ /və̽r/ /ɣə̽r/ /zə/
refl. sjrif michzelf dichzelf uchzelf zichzelf ószelf uchzelf zichzelf
häörzelf
IPA /mɪçz̥æ̀le̽f/ /dɪçz̥æ̀le̽f/ /øçz̥æ̀le̽f/ /zɪçz̥æ̀le̽f/ /ʊz̥æ̀le̽f/ /øçz̥æ̀le̽f/ /zɪçz̥æ̀le̽f/
/hœ́:rzæ̀le̽f/